Hoe bezinkt een week waarin de Egyptische opstand, de lancering van iPad-dagblad The Daily, en het door WikiLeaks aangescherpte Kunduz-debat onze media beheersten? Wat zijn de bruggetjes tussen deze gebeurtenissen?

Het zijn trends die markeren dat de 21-ste Eeuw is begonnen in 2011.

De oprichting van The Daily, nota bene door een bijna negentiende eeuws opererende mediamogul, is de klaroenstoot van een nieuw tijdperk van krantenuitgeven. "Zonder papier, zonder million-dollar-drukpersen, zonder vrachtwagens", zoals Murdoch opmerkte.
De Egyptische opstand heeft een nieuw gevechtsfront zichtbaar gemaakt. Machthebbers die hun soldaten allereerst naar de internetproviders en de twitterservers sturen om de de communicatie met de buitenwereld volledig stil te leggen. Het zijn dezelfde pijpen waardoor The Daily en andere vormen van digitale berichtgeving en informatie hun weg vinden naar de burgers.
Het zijn ook de pijpen waardoor WikiLeaks de honderdduizend diplomatieke geheimen openbaart die, ondermeer, zo'n zware stempel hebben gedrukt op het politieke debat in Nederland over het uitzenden van een politiemissie naar Kunduz.

Wat zullen de kenmerken zijn van de mediacultuur in de vers aangebroken 21-ste Eeuw?

Ik noem vier trends:

1. HypeSociety: Het beeld krijgt de overhand in vrijwel alle overdracht van informatie. Beeld heeft een onontkoombare grip op onze emoties. De regie van de de beeldmakers is er in de meeste gevallen op gericht onze emoties te manipuleren en hypes te veroorzaken. De vastgeketende Brandon, de Collatoral-Murder-film van WikiLeaks, Mubaraks kamelendrijvers bestormen het Tahrir-plein in Kaïro. Gebalanceerd onderzoek en genuanceerde journalistiek worden geïsoleerde eilanden in een kolkende beeldenstorm. Ook in sociologisch opzicht worden we opgesloten in een eendimensionaal format. In onze netwerkprofielen creëren we een ‘merk' van onszelf door te benadrukken wat ons onderscheidt, door ons privéleven openbaar te maken, door uit te venten hoe uniek we wel zijn. Kortom door onszelf te hypen.

2. Interdependente Wereld. Machthebbers kunnen direct (Egypte) of indirect (WhiteHouse en Wikileaks) de vrijheid van ‘drukpers' beperken door hun zeggenschap over de infrastructuur. In Egypte werd internetters en twitteraars de mond gesnoerd doordat de machthebbers het web simpelweg kunnen afsluiten, WikiLeaks werd monddood gemaakt door druk van overheden op serviceproviders en banken om de klokkenluiderssite af te snijden van hun services. In positieve zin hebben eerst de muziekindustrie en nu de uitgeverijsector het ontwikkelvernuft en marketinginzicht van Apple nodig gehad om aan een nieuwe levenscyclus te beginnen. Maar omgekeerd, naarmate de vrije media afhankelijker worden van centraal beheerde infrastructuur zijn zij ook kwetsbaarder. Interdependentie raakt alle samenlevingen: door de mate van interconnectie en onderlinge afhankelijkheid van de moderne economieën, heeft het tot stilstand komen of vernietigd raken van infrastructuur direct desastreuze gevolgen.

3. Ommuurde Netwerken: Sociale netwerken gedragen zich steeds meer als beursgenoteerde ondernemingen met een gesloten bedrijfscultuur. Facebook wordt met 500 miljoen gebruikers gewaardeerd op ruim 40 miljard dollar, Het Nederlandse Hyves werd met 8 miljoen gebruikers voor naar schatting 40 miljoen euro verkocht aan Telegraaf Media Groep. Omdat de gebruikers het kapitaal van deze netwerken vormen wordt er alles aan gedaan om hen te prikkelen zoveel mogelijk vrienden te maken en zoveel mogelijk van hun privéleven en hun vrijetijdsbesteding op de netwerksite te zetten. Gegevens die in toenemende mate vertaald worden naar gepersonaliseerde social media papers of magazines die veel van de nieuwsvoorziening zullen gaan domineren.Ook de aankoop van blogsite The Huffington Post door AOL laat dit zien. Tegelijkertijd willen de netwerken ook maximale controle over hun gedragsgegevens houden en schermen zij deze informatie af voor andere netwerken. Berucht is de krachtmeting tussen Facebook en Google over de gegevens uit de contactenlijst van de Gmailgebruikers.

4. Weerbare Waarden: Maar er zijn ook tegenkrachten. Binnen de netwerkcommunities vindt ook een bewustwordingsproces plaats. Gebruikers kiezen een afgeschermde identiteit om hun privébestaan op internet af te schermen. Ook gaan gebruikers er in toenemende mate toe over om social suïcide te plegen door hun netwerkaccounts helemaal op te heffen. Zo maken zij een einde aan de vergaande vermenging van hun zakelijke conversatie met de intimiteiten van hun privébestaan en aan de opgefokte versie van hun internetidentiteit. Bedreigde tegenkrachten, met WikiLeaks als boegbeeld worden ondersteund door een samizdat-netwerk dat als een tegencultuur mirrorsites in het leven roept, waardoor de klokkenluiders hun guerrilla met de autoriteiten kunnen voortzetten.

Heel stiekem zet ik mijn drukpersje regelmatig in de olie. Toch een veilig idee om zonodig met de simpele technologie van papier de noodstroom van de informatiesamenleving in te kunnen schakelen.